Arteterapia to forma terapii wykorzystująca różne dziedziny sztuki – plastykę, muzykę, taniec, teatr czy literaturę – w celu wspierania zdrowia psychicznego i fizycznego. Jest szczególnie pomocna w pracy z osobami z niepełnosprawnościami oraz doświadczającymi wykluczenia społecznego, a także z tymi, którzy mają trudności z werbalnym wyrażaniem siebie oraz rozpoznawaniem i nazywaniem własnych emocji.

Istotne, aby podczas zajęć terapii kreatywnych pamiętać, że najważniejszy jest proces, a nie efekt artystyczny. Każde zaproponowane przez uczestników ruch, gest, słowo czy reakcja mają znaczenie. Stąd istotna jest rola prowadzącego, który nie powinien dążyć do perfekcyjnego efektu końcowego, ale wspierać sam proces tworzenia w duchu akceptacji i otwartości na propozycje uczestników tak, by ich autoekspresja stała się naturalną formą wyrazu.

Pod pretekstem procesu twórczego uczestnicy mogą bowiem pozwolić sobie na odczuwanie i wyrażanie emocji, od których na co dzień uciekają. Zajęcia terapii kreatywnych mają zatem potencjał, by stać się świetną wskazówką i wsparciem dla terapii tradycyjnej, a także wspomagać proces socjalizacyjny osób z niepełnosprawnościami czy dotkniętych wykluczeniem społecznym.

Przestrzeń na sztukę

Warto stwarzać warunki wspierające poczucie bezpieczeństwa, przynależności do grupy oraz budujące poczucie własnej wartości uczestników zajęć – m.in. poprzez wzmacnianie poczucia sprawczości i decyzyjności. Taką przestrzenią z pewnością jest sztuka, której tworzenie sprzyja autoekspresji, o ile powstaje ona w swobodnej atmosferze.

Krzysztof J. Szmidt w książce Pedagogika twórczości wskazuje cztery funkcje aktywności twórczej: rozwojową, ekspresyjną, socjalizacyjną i terapeutyczną. Autor podkreśla, że daje ona możliwość wyrażania indywidualnych myśli i przeżyć poprzez specyficzny język, jakim jest język sztuki. Zauważa także, że aktywność twórcza ułatwia lub umożliwia wejście w określone role społeczne i prowokuje do podejmowania wysiłku oraz odpowiedzialności za inne osoby. Dzięki niej możliwe staje się także odreagowanie napięć i lęków oraz nabywanie umiejętności konstruktywnego rozwiązywania konfliktów.

Korzyści z aktywności twórczej

Dzięki aktywności twórczej rozwijają się ważne obszary osobowości człowieka. Uczestniczenie w zajęciach wykorzystujących elementy terapii kreatywnych, takich jak drama terapeutyczna, opowieść terapeutyczna, muzykoterapia czy choreoterapia, może przynosić korzyści w różnych obszarach, z których warto wyszczególnić cztery:

• psychiczno-emocjonalny – zajęcia pozwalają rozpoznać, nazwać i wyrażać emocje oraz idące za nimi potrzeby, zredukować napięcie i stres, bezpiecznie „przećwiczyć” reakcje na trudne wydarzenia, regulować wahania nastroju,
• fizyczny – wspierają koordynację ruchową i motorykę, zwiększają sprawność i elastyczność ciała, poprawiają równowagę i orientację w przestrzeni. Dodatkowo pomagają regulować oddech, redukować napięcia mięśniowe, a w ten sposób także wpływają na układy oddechowy i krążeniowy,
• poznawczy – stymulują pamięć i koncentrację, pobudzają wyobraźnię oraz rozwijają myślenie twórcze, co wspiera aktywność umysłową i zapobiega jej osłabieniu,
• społeczny – wzmacniają relacje i poczucie przynależności, budują zaufanie i empatię, poprawiają komunikację werbalną i niewerbalną, a także rozwijają zdolność jasnego komunikowania własnych emocji i potrzeb.

Poniżej zamieszczamy kilka propozycji ćwiczeń, które można wykorzystać w praktyce lub posłużyć się nimi jako inspiracją do własnych pomysłów.

Drama

To metoda pracy wykorzystująca odgrywanie ról, improwizację i elementy teatru, stosowana zarówno w edukacji, jak i w terapii. Jej celem nie jest stworzenie spektaklu dla publiczności, lecz proces przeżywania i doświadczania – dzięki wcielaniu się w role uczestnicy mogą wyrażać emocje, odkrywać nowe sposoby myślenia, rozwijać empatię i ćwiczyć umiejętności społeczne.

W dramie uczestnicy pracują z małymi formami teatralnymi, wchodzą w role i odgrywają scenki czy pojedyncze etiudy – od prostych sytuacji codziennych po symboliczne historie. Niezwykle ważnym narzędziem w kształtowaniu pewności siebie poprzez wyrażanie tego, co przyjdzie nam do głowy lub ciała, jest właśnie improwizacja teatralna. Tu sprawdzą się wszelkie ćwiczenia i zadania ruchowe wymagające spontanicznej i szybkiej reakcji, angażujące ciało i głos. Zabawy dramowe mogą być świetną okazją do wyrażenia stłumionych emocji i pomagać w rozładowaniu napięcia nagromadzonego w ciele. Fundamentem takiej pracy jest jednak uważność.

Kalambury